"Protect European citizens and the European economy": The European Security Research Programme

 

 

“Protect European citizens and the European economy”: The European Security Research Programme

 

 

by Iraklis Oikonomou

Published in Studia Diplomatica: The Brussels Journal of International Relations, Vol. 62, No. 1, 2009, pp. 3-16.

 

In 2005, the European Commission launched an EU-wide programme for advanced security research The ‘Preparatory Action on the Enhancement of the European industrial potential in the field of security research’ (PASR), initiated in February 2004, was accompanied by the European Security Research Programme (ESRP) for the period 2007-2013 as part of the 7^th Framework Programme (FP7).[1]Despite its novelty, ESRP has been neglected by the literature, mainly because developments in the field are quite recent. Another reason is the location of the project at the borderline between security and economics. Security research is too economic for strategists and too strategic for economists to fit into their respective research frames.

Therefore, EU security research poses a challenge for the study of European security and defence integration. What are its origins? Why and how did it become a part of the EU policy agenda? What theoretical conclusions can be drawn from it? The first section outlines the institutional and historical background of EU security research, before turning to the analysis of the provisions of PASR and ESRP. Then, the politico-economic significance of the programme is discussed, highlighting the multiple channels through which security purposes translated into politico-economic necessities. Finally, the implications of ESRP for the study of EU security and defence policy are debated. The analysis benefits from a couple of internal documents that the author secured access to, as well as from a series of intervies with EU officials conducted in Brussels.

1.         Background of EU security research

One of the first references to military research coordination appeared in a 2002 European Parliament (EP) resolution that invited the Commission to consider developing an equivalent to the Advisory Council for Aeronautics Research in Europe in order to pool and coordinate European military research.[2]Although the resolution clearly stated ‘defence’, i.e. military, research, the Commission later misrepresented this resolution as a call for security research to which it ought to respond with action. A ‘bi-ministerial’ team consisting of representatives from DG Relex, DG Enterprise and DG Research was put in charge of the preparation of the programme. The 2002/03 Hellenic Presidency gave a key boost to it. A small number of individuals from the Presidency were extremely active within the European Armaments Policy Council Working Group (POLARM) in advocating the setting-up of a European Defence Research and Technology Programme.[3]According to the Presidency, this would aim at achieving greater return on military R&D investment and at making fuller use of existing scientific talent to the benefit of the EU arms industry.[4] The first task of the programme would be to identify and remedy weaknesses in the EU technology base. Additionally, the establishment of centrally coordinated programmes drawing on the FP was suggested. The Presidency favoured the promotion of technologically advanced dual-use applications together with a closer coordination of national military research programmes.[5]In December 2002, the Hellenic Presidency submitted a Draft Council Joint Action to POLARM on the establishment of a European Union Cooperation Programme for Advanced Security Research and Technology (E.PA.SE.RE.TE).[6]This proposal was later taken over by the Commission to become ESRP. Among member-states, the French government was supportive of the Presidency’s initiative with Germany also following suit.[7]Once the proposal was blocked at the Council by the UK on the grounds that it would add to the Council’s bureaucratic burden, the Presidency suggested that the Commission should do it. The emphasis on security rather than on ‘defence’ ensured that the UK could not turn down this transfer.[8]

E.P.A.SE.RE.TE was presented as being at the crossroads between the requirements of the European Security and Defence Policy (ESDP) and EU industrial competitiveness. In the draft joint action, the Headline Goal, the development of a common armaments policy and the Cologne Council conclusions on ESDP were interwoven with the Lisbon and Barcelona Council decisions on EU research and innovation policies.[9]According to the plan of the Presidency, the duration of the Programme was set from 1 January 2004 to 31 December 2007, i.e. it spanned a four-year period, similar to the three-year duration given later to PASR. The E.PA.SE.RE.TE budget proposed by the Presidency was €1.75 billion, a vast sum compared to the €60 (later €45) million that were initially allocated for the PASR programme. This sum amounted to the EC contribution only and corresponded to one third of the planned budget, while the rest was to be provided by the Member States and the arms industry respectively.[10]The term ‘defence industry’ was used in the original draft, demonstrating policy-makers’ awareness that the main beneficiaries of the programme would be arms manufacturers.

The Commission’s response to the Parliament and the Presidency was to propose an advanced security research cooperation programme in the March 2003 Communication on defence equipment.[11]The primary justification of the project was presented in the context of the Petersberg tasks and crisis management rather than internal security. In May 2003, the Competitiveness Council welcomed the Commission’s intention to promote a preparatory action and the following month the Thessaloniki European Council Summit called upon the Commission to proceed with both defence and security-related research.[12]In addition, during the first half of 2003 the Hellenic Presidency actively encouraged the Commission to come forward with a fresh initiative in the field of military research.[13]The coordinated moves to launch a funding programme culminated in February 2004 with a Commission Decision establishing PASR and a Communication detailing the project.

A major thrust for the launching of the ESRP came in March 2004 from the Report by the Group of Personalities in security research (GoP), tasked by the Commission.[14]The fact that it was published after the launch of the PASR in February 2004 does not entail a lack of connection between PASR and the GoP Report, given that the GoP firstly gathered in October 2003 under the auspices of Commissioners Busquin and Liikanen.[15]It can be assumed that the ordering was meant to quell concerns over the striking similarities between the GoP Report and the Commission Communication establishing PASR. These similarities led Tony Bunyan, Director of Statewatch, to wonder: ‘The role of the “Group of Personalities” in the Commission’s Communication is unclear. Did the Commission simply reproduce the “recommendations” of the GoP’s first report?’[16]

The GoP provided an expert-based, technocratic boost to the legitimacy of PASR and a reference point for the budget of the programme, as high as €1 billion annually.[17]The Report identified security threats to the EU along the lines followed by the European Security Strategy (ESS). The Report even used a Eurobarometer table surveying the supposed fears of EU citizens, which was part of the draft security strategy submitted by Solana to the 2003 Thessaloniki Summit.[18]The discussion adopted the exact wording of ESS, identifying the same categories of threats and claiming that these ‘are more diverse, less visible and less predictable than those Europe faced during the Cold War’.[19]The threats appeared to be transnational, not restricted by state borders, supposedly representing the merging of the internal and external dimensions of European security. After framing the threats, the Report highlighted the important technological and industrial potential to be realised from a security research programme. It focused on the dual-use dimension of modern technology and suggested that targeted investment involving all security-related industries such as arms and aerospace, electronics, pharmaceuticals, bio-technology and telecommunications would ‘not only enhance security but also contribute to EU productivity and growth’.[20]The Commission incorporated all GoP recommendations in the 2004 Communication on security research, where the ESRP and the setting-up of the European Security Research Advisory Board (ESRAB) were announced.[21]

The Parliament placed EU security research under its aegis with a 2005 resolution that welcomed the Commission’s proposal and called for the adoption of the €1 billion budgetary target. In addition, it approved the setting-up of ESRAB and emphasised the importance of a competitive defence and security industry.[22]Although there were three committees involved in the consultation process (Foreign Affairs, Industry & Research, and Justice & Home Affairs), the resolution invited the Commission to report only to the first two committees. The marginalisation of the Committee on Justice and Home Affairs was due to its critical evaluation of ESRP that did not fully suit the prevalent pro-industry rhetoric, with calls for the inclusion of civil liberties organisations in ESRAB and for increased transparency.[23]The link between the Commission and the EP positions was underlined by the presence of the parliamentarian Philippe Busquin, the former Commissioner on Research, who drafted the opinion of the Committee on Industry and Research and advocated an increased budgetary allocation and presence of the industry in ESRAB.[24]The result was the formation of a small circle of individuals preparing the ESRP via the Commission while assigning legitimacy to it via the EP.

2.         What is the European Security Research Programme?

The political basis of the Communication establishing the PASR was claimed by the Commission to be the Thessaloniki Presidency Conclusions, despite the absence of any reference to specific funding arrangements or legislative measures in that mandate. Furthermore, the legal basis of the Action was publicly questioned. Critics argued that Art. 157 of the EC Treaty on industrial competitiveness, which formed the legal basis of PASR, should have been substituted by Art. 163(3) on research and technological development.[25]The legal choice allowed the assignment of the management of the project to DG Enterprise, rather than DG Research.

The role of preparatory actions is to generate proposals that may be incorporated in future Community actions.[26]For 2004 and 2005, the budget for PASR was €15 million per year, while the 2006 budget was initially set to €25 million by the Commission.[27]The Council later decreased the sum to €15 million. While not negligible, since the preparatory nature of the program automatically places the budget at the low end of the spectrum, PASR expenditure was lower than the industry would have liked.[28] For each project, the part funded by the Commission was 75% with the remaining 25% funded by the participants, who maintained intellectual property rights. The real value of the action was not imprinted in its budget but in the function of PASR as a training ground for the much more muscled ESRP.

Two kinds of activities fell within the scope of PASR: projects and supporting activities. Projects ran from one to two years and supporting activities ran from six months to three years.[29]Note that two of the assessment criteria for selection referred to economic and competitive advantages rather than to any security-related imperative: reinforcement of the competitiveness of European industry and potential for exploitation, and building of effective partnerships between public users, industry and research.[30]Still, PASR was a mission-oriented programme, i.e. it aimed to fulfil specific priority missions singled out by the Commission. The priority missions for the PASR-2005 programme were the following: optimising the security and protection of networked systems; protecting against terrorism; enhancing crisis management; achieving interoperability and integration of systems for information and communication; and improving situation awareness (in crisis management, anti-terrorism activities, or border control).[31]These remained the same for PASR 2006, although there the Commission specified twelve key activities and invited all stakeholders to focus their proposals on them. However, PASR-2004 had no priority missions whatsoever; the Commission put forward its priorities in PASR-2005, once the industry had articulated its own initial proposals.

ESRP was established in 2007 as part of FP7. In the Commission proposal to the Council, security research was grouped together with space research with a joint budget of €3.96 billion for a seven-year timeframe (2007-2013).[32]The 2004 Commission proposal called for an annual budget of €1 billion with the view of increasing it progressively.[33]The Commission lowered the sum, adapting its proposal to the prevailing mood in the Council against the huge amount originally proposed by the GoP. There were no formal rules to define how the budget would be split between space and security, although the industry had received informal assurances from the Commission that the allocation would be 50% for each area.[34]In the end, the Council separated the two fields and created a separate thematic category named ‘security’.[35]The four core activities of ESRP as proposed by the Commission were: protection against terrorism and crime; security of infrastructures and utilities; border security; and restoring security in case of crisis. Three more themes were identified in order to support the core activities: security systems integration and interoperability; security and society; and security research coordination and structuring.[36]The final allocation for security research in FP7 was €1.4 billion for the 2007-2013 period, or approximately €200 million annually.[37]This was lower than the GoP proposal but high enough to generate interest from all stakeholders.

Initially, the activities funded by ESRP were supposed to be geared towards protecting Member States from transnational threats and assisting ESDP missions.[38]The Commission mentioned the Petersberg tasks as part of the rationale for building up a security research programme.[39]Later, the ESDP dimension was toned down in favour of a homeland-security rationale. Due to the interrelatedness of security and military technological applications, the distinction between homeland security and ESDP purposes is only meaningful at the rhetorical level; ESRP should be viewed as a de factopart of ESDP. Experts repeatedly called for the establishment of a European security and ‘defence’ R&T budget for ESDP purposes.[40]A clear ESDP dimension ran through PASR, culminating in the PASR-2006 key activity on ‘shared information management tools and models to facilitate the efficient integration of diverse emergency and management services for humanitarian operations and rescue tasks in support of the Common Foreign and Security Policy’.[41]Major PASR projects, such as ASTRO+, BS-UAV, CITRINE, GEOCREW, MARIUS and WINTSEC had a clear, ESDP-related technological scope and function. The Joint Research Centre produced a modelling of security missions attached to PASR and ESRP that included the Petersberg Tasks and European crisis management.[42]The Commission proposal for ESRP mentioned crisis management operations as a potential field of its application and invoked the threat perception and proposals put forward by the ESS.[43]Furthermore, EU military leaders regarded access to the findings of the programme as guaranteed, through the cooperation of member states, the European Defence Agency (EDA) and the Commission.[44]

Apart from separating security from space, the Council also agreed upon some notable changes of tone and scope compared with the original Commission proposal for FP7. The improvement of the competitiveness of the European ‘security’ industry became part of the stated objectives of the FP7 security programme.[45]This additional emphasis on the socio-economic priorities of the project was accompanied by a repeated reference to its civil, i.e. non-military nature. The terms ‘civil’ and ‘non-defence’ were added seven times in the text, under intense pressure from member states sceptical of the Commission’s involvement in military affairs, such as the UK.[46]

The integral link between the EDA and ESRP was framed in the name of dual-use technology and the need to coordinate the activities of the two entities.[47]The EDA secured participation in the group of evaluators for the selection of the PASR projects together with evaluators drawn from member states and the Commission. Moreover, it was granted a seat at ESRAB, the advisory body on security research set up by the Commission in order to ‘identify synergies between the defence R&T work of the Agency and the civilian-oriented security research programme.’[48]In at least two areas, Unmanned Aerial Vehicles (UAV) and Software-Defined Radio, the EDA and the Commission developed parallel and complementary research programmes. Therefore, the relationship between the EDA and the Commission was one characterised by a unity of objectives. Both wished to see increased levels of spending for security research that would eventually contribute to the strengthening of the European arms industry’s competitive status. The Commission and the EDA established R&T funding initiatives with similar timeframes and objectives. The fact that the one initiative was community-driven while the other one was intergovernmental does not justify institutionalist preoccupation with the formal structures of the institutions involved. What matters is the politico-economic purpose of the developments, which is the same in both arenas.

3.         The political economy of EU security research

According to official discourse, developing security-related research and technology for the EU was necessary in order to counter the internal and external threats to European security described in the ESS.[49]Rhetorical emphasis on threats and security cannot conceal the socio-economic objectives embedded in the making of ESRP. The Commission suggested that ‘a strong, structured security research programme at a European level is necessary to help protect European citizens and the European economy’.[50]In fact, protecting the long-term competitiveness of the European security industry is the primary objective of EU security research. This was reflected in, among others, the criteria according to which the PASR projects were selected. The second principle of the selection was ‘the stimulation of market conditions and innovative mechanisms to create opportunities for European industry to gain a comparative advantage’.[51]Furthermore, the term ‘security industry’, used repeatedly by the Commission, is a euphemism. Each big arms-producing firm in Europe has its own security division, rendering it practically impossible to distinguish between security and arms industries. ESRP is particularly significant for companies that maintain such security business divisions. The industry that the Commission primarily referred to involves those arms-producing firms that maintain both a military and a civilian (or dual-use) portfolio of activities, such as EADS, Thalles, BAE Systems, Finmeccanica, Dassault, Diehl and Rheinmetall. Given that public and EU subsidies cannot be formally given to civil industries, funding programmes such as ESRP may ‘serve as a backdoor conduit for government money to the civil sector’.[52]Next to the arms industry stand sectors tightly knit together, whose operations are dual-use or civil. Such sectors with a big stake in EU security research include information technology, materials technology, telecommunications and transport among others.[53]

This interrelatedness of military and civil productive capital does not alter the military focus of ESRP. The very concept of ‘security research’ is a politically correct synonym for research at the borderline between ‘security’ and ‘defence. In most cases, security research cannot be meaningfully distinguished from research that has a military scope, and ESRP is an integral part of EU military and security research.[54]In practice, what distinguishes security from military research in the EU is budgetary control. In the words of Nick Witney, former Chief Executive of the EDA, ‘the fundamental difference is really who controls the money – in the case of defence research, national defence ministries, in the case of security research other national authorities and now, too, the Commission’.[55]No other actual distinction can be put forward. In terms of purpose, both bodies of research benefit military corporations and the repressive mechanisms of the state in the first place. Technologically, the wall separating the two areas is replete with cracks.[56]For example, there is no major difference between UAVs developed for border control and UAVs developed for battlefield monitoring.

The expansion of arms industries in civilian and quasi-civilian applications of military technology was one of the strategies pursued in order to stay competitive in the face of declining military budgets.[57]The unity of civil and military technological applications, a commonplace for the aerospace industry, increasingly dominated the arms industry as a whole. As the Commission-led STAR 21 Report stated, ‘The wellbeing of the industry depends on the twin pillars, civil and defence. They are complementary to each other but mutually dependent’.[58]This dependence secures product diversification, economies of scale and the enhancement of the scientific and technological basis of firms. For the arms-industrial sector, characterised by extremely high fixed costs, the strengthening of the links between civil and military applications is necessary.

In addition, projects such as the ESRP have ‘structural’ benefits for the whole EU as a capitalist economic unit in a fiercely competitive, internationalised economic system. Next to the arms industry, ESRP ensured the involvement of numerous other industrial sectors that may benefit from security-related applications, such as the pharmaceutical, chemical, telecommunications and information technology industries.[59]Increasing cooperation between the arms industry and other sectors, especially IT leaders such as Siemens and Ericsson, was an embedded aim of the programme. Additional investment in security and military research is expected to foster the generation of new technological capabilities. The former Commissioner for Enterprise and Information Society argued that ‘the defence industry acts as a catalyst for growth and innovation in other industries ranging from high-tech, such as aerospace and IT, to more traditional industries such as steel and shipbuilding’.[60] The aim was the promotion of the international competitiveness of European capital in general, and especially of its fractions engaged in technologically specialised and R&D-intensive activities.

The transatlantic dimension of ESRP is critical for the programme’s scope and function. Competition between European and American companies and the vast disparity between the EU and the US armaments and homeland security markets set the scene for the presentation of ESRP as a tool that ought to compete with US security spending. The advocacy of the idea that the EU should follow the US in terms of security spending was fierce and uncritical. The GoP Report suggested that the EU investment on security research should try to match that of the US, due to the similarity of the threats facing both societies and to the difficulties surrounding the border protection in the enlarged EU.[61]The competitive status of the European arms manufacturers has been undermined by the vast disparity in internal security funding between the EU and the US. For the period 2006-2015, the EU is expected to spend one third of what the US will spend on homeland security; the share of EU expenditure in global homeland security expenditure is 17%, while the share of US expenditure is 52%.[62]This played prominently in public discourse and industrial thinking.[63]The implications of this disparity for the European arms industry are far-reaching. By taking the lead in funding, the US arms industry gets closer to developing and sustaining a technological lead in the relatively novel area of security applications. Such a lead could allow the US to establish its own preferred standards on security equipment outside its territorial confines. Acknowledging this possibility, the GoP report suggests that ‘For critical technologies, Europe should aim for an indigenous competitive capability, even if this involves duplication of effort’.[64]

4.         Implications for the study of European integration

The article began by highlighting the core episodes in the formation of the EU security research programme. It then turned to the provisions of both PASR and ESRP, emphasising the interlinking of economic and security imperatives. The politico-economic significance of the programme was analysed in detail, illuminating both the instrumental effects of military-industrial interests and the structural benefits of European capitalism as a whole. Three concluding claims stem from this research note: a) security research has significant politico-economic implications for military-industrial actors in the EU; b) EU institutions have demonstrated a remarkable unity of purpose in promoting this programme irrespective of their institutional form; and c) the European Security and Defence Policy (ESDP) acted as a discursive source of legitimacy for the promotion of this project.

Contrary to realist and liberal intergovermentalist approaches, the distinction between high and low politics is, in the case of ESRP, undermined by the intermeshing of economic-industrial interests, bureaucratic policy-making and security objectives. In addition, given the dominant role of the Commission in the process of the making of ESRP, the view of states as the only significant actors in the making of EU security policy is not valid. The Commission enjoyed a strong level of influence over Member States on research issues. This was backed by a special partnership between the industry and DG Enterprise in which both developed informal links and channels for the exchange of ideas. Overall, the EU security research programme demonstrates the politico-economic significance of seemingly strategic projects that serve a supposedly objective set of EU security interests. Security research is geared towards protecting the European economy at least as much as the European citizens.

In addition, the case of ESRP highlights the extent to which ESDP was utilised by all relevant institutional actors, including the European arms industry, in order to legitimise and accelerate the development of EU armaments policy. The emergence of ESDP opened up a policy space that the dominant social forces occupied rapidly in order to further their own pressing interests. The Commission was adaptive to the emerging discourse, scope and priorities of ESDP, incorporating them efficiently into ESRP. In addition, the Commission utilised the need of industry for more funding as a source of support for an initiative that ultimately had to be sold to EU member-states. EU security research demonstrates that, no matter whether the internal and external dimensions of security have merged objectively, they have de facto been merged rhetorically in order to smooth the way for EU military-industrial reform. The merging of the two dimensions of security has real, tangible consequences, even if it is not real as such. This merging channels the elements of urgency and threat perception that stem from the international realm into the domestic mechanisms of capitalist reproduction. Direct, ESRP-like funding is the most open and obvious way to support an industry and this development follows clearly the demands placed by the internationalised military-industrial capital. While the decision to proceed with such a programme was political, its results were socio-economic, benefiting the European arms industry and extending its synergies.

Finally, ESRP is a textbook case of the unity of purpose and action connecting intergovernmental and supranational institutions in the EU. The R&T efforts of the EDA and ESRP can be legitimately viewed as complementary. The group of individuals that masterminded the ESRP and the EDA was roughly the same, supported by the Hellenic Presidency. Security research as a project was given to the Commission by the Presidency when the UK objected to it being carried out by the Council. The EDA secured its presence in the post-PASR institutional arrangements and had a say in the future orientation of the ESRP through its membership of ESRAB. The synergies between the Commission and the EDA were all too visible, translating into a unity of actual policy-making practice. Such a unity was mediated by state authority and its diverging traditions and ‘national’, i.e. politico-economic interests, without however concealing the profound connections between industrial and political actors at the EU level.

To sum up, EU security research is indeed a theoretically and empirically novel and challenging development. For the first time in the history of the EU, the Commission has entered the world of defence-related research. At the same time, the European arms industry has now set foot in a vast pool of economic resources as part of FP7 that were previously unavailable to arms manufacturers. The making of the EU security research programme is a textbook case of the multiple ways through which the quest for European security and defence autonomy has impacted on the politico-economic essence of European integration. The potential militarisation of scientific research is a prospect that deserves attention from students of the EU and European citizens alike.

References available in print version only.

Για την Ευρωπαϊκή Δύναμη Πολιτικής Προστασίας

Για την Ευρωπαϊκή Δύναμη Πολιτικής Προστασίας

(με αφορμή μια πρόταση ψηφίσματος στο Ευρωκοινοβούλιο)

του Ηρακλή Οικονόμου

(αδημοσίευτο κείμενο, στάλθηκε στο Τμήμα Ευρωπαϊκής Πολιτικής του Συνασπισμού τον Αύγουστο του 2008).

 

Το παρών σύντομο σημείωμα φιλοδοξεί να αποτελέσει συμβολή σε μια συζήτηση που θα έπρεπε να είχε ήδη αρχίσει, γύρω από τη στάση της Αριστεράς μέσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έναντι της πολιτικο-στρατιωτικής ολοκλήρωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.). Αφορμή για τη συγγραφή του στάθηκε η έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο της απόφασης P6_TA(2008)0304 της 19^ης Ιουνίου 2008, με θέμα την "αύξηση της ικανότητας της Ένωσης στην αντιμετώπιση καταστροφών".[1] Το ψήφισμα βασίστηκε στην εισήγηση – πρόταση ψηφίσματος B6-0303/2008 της 13^ης Ιουνίου 2008, την οποία συνέταξε ο ευρωβουλευτής του Συνασπισμού Δημήτρης Παπαδημούλης.[2]

Με μια προσεκτική ανάγνωση μπορούν να επισημανθούν κάποια άκρως προβληματικά σημεία της εισήγησης του Έλληνα ευρωβουλευτή, η οποία:

1) Αποφεύγει τον οποιοσδήποτε ορισμό της έννοιας "καταστροφή", επιτρέποντας έτσι την ευρεία ερμηνεία του όρου και περιλαμβάνοντας σε αυτόν τόσο φυσικές καταστροφές, όσο και ανθρωπογενείς.  Αυτή δεν είναι μια αθώα επιλογή, καθώς διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της πρότασης. Με μία ευρεία ερμηνεία του όρου «καταστροφή» επιτρέπεται η επέκταση των σχετικών μέτρων σε περιπτώσεις τρομκρατικών επιθέσεων, πολεμικών επιχειρήσεων, μετακινήσεων πληθυσμών, κλπ.

2) Ενθαρρύνει την περαιτέρω ανάμειξη και επέμβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον αναπτυσσόμενο κόσμο και στις γειτονικές χώρες, με πρόσχημα την πρόληψη καταστροφών (παρ. 4, 6 της πρότασης ψηφίσματος). Αυτή η αναφορά αντικατοπτρίζει μια κεντρική επιλογή των πολιτικο-στρατιωτικών ελίτ της Ε.Ε.: τη διεύρυνση της ατζέντας ασφαλείας μέα στην οποία νομιμοποιείται να δρα η Ένωση. Αυτή η επιλογή εμφανίζεται ξεκάθαρα στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας, η οποία κάνει λόγο για την ανάγκη ανάληψης προληπτικών μέτρων ασφάλειας εναντίον τρίτων χωρών και απειλών.[3]

3) Νομιμοποιεί την τεράστια βιομηχανία "ασφαλείας" που έχει ήδη στηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο και περιλαμβάνει εφαρμογές όπως το κοινοτικό πρόγραμμα έρευνας για την ασφάλεια (FP7), διαστημικές εφαρμογές όπως τα προγράμματα Galileo και GMES, προγράμματα επιτήρησης συνόρων, ανάπτυξης εναέριων μη επανδρωμένων οχημάτων κλπ. (παρ. 9). Άμεσος αποδέκτης των οικονομικών πόρων που προβλέπονται για αυτά τα προγράμματα είναι η ευρωπαϊκή βιομηχανία όπλων, καθώς αυτή έχει επεκταθεί σε μια σειρά πολιτικών τεχνολογικών εφαρμογών.

4) Ζητά τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Δύναμης Πολιτικής Προστασίας, ενός μηχανισμού επέμβασης της Ε.Ε στο εσωτερικό τρίτων κρατών (παρ.7). Η αποστολή αυτής της Δύναμης παραμένει τελείως ασαφής, αλλά ο προσανατολισμός της περιλαμβάνει επεμβάσεις εκτός των συνόρων της Ε.Ε, όπως προβλέπει και η Έκθεση Μπαρνιέ “Europe Aid”.[4]

5) Αναπαράγει το σύνολο της κυρίαρχης στους κύκλους της Ε.Ε. φιλολογίας περί κινδύνων, απειλών και διακινδύνευσης (παρ. 5). Αυτή η φιλολογία χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο για την εισαγωγή νέων μέτρων εσωτερικής ασφάλειας και εξωτερικής προβολής δύναμης. Οι απειλές παρουσιάζονται από την κυρίαρχη ρητορική ως ολοένα και περισσότερο ασαφείς και πανταχού παρούσες, δημιουργώντας ένα ιδεολογικό πλαίσιο νομιμοποίησης των μηχανισμών ελέγχου πληθυσμών και κρατών μέσα και έξω από την Ε.Ε.

6) Αγνοεί την άμεση σύνδεση πολιτικών και στρατιωτικών μέτρων που προωθεί η Ε.Ε., προσδίδοντας στην προβολή ισχύος εκ μέρους της έναν ανθρωπιστικό και «αναγκαίο» χαρακτήρα. Η ενότητα πολιτικών και στρατιωτικών μέσων είναι μια βασικότατη αρχή, πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί η Ευρωπαϊκή Πολιτική Άμυνας και Ασφάλειας, η οποία διακηρύσσεται σε κάθε επίσημο κείμενο της Ε.Ε. για την ασφάλεια από το 1999 και μετά. Άρα, η επίκληση του πολιτικού χαρακτήρα των μέτρων της πρότασης Παπαδημούλη είναι άστοχη, εφόσον αυτά τα μέτρα υπάγονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μέσω του οποίου προωθείται η ταχεία στρατιωτικοποίησης της Ε.Ε.

Από τα παραπάνω σημεία, γεννιούνται κάποιες βασικές απορίες:

 - Υπήρξε η οποιαδήποτε εσωτερική συννενόηση μεταξύ του κ. Παπαδημούλη και του Συνασπισμού κατά τη συγγραφή της εισήγησης;

- Εκφράζει η εισήγηση το κόμμα του Συνασπισμού ή αποτελεί ατομική πρωτοβουλία του ευρωβουλευτή;

- Συνιστά πρόβλημα για τον Συνασπισμό το γεγονός ότι στο ψήφισμα Παπαδημούλη αναπαράγονται προτάσεις και φρασεολογίες κύκλων και ατόμων που βρίσκονται στην κορυφή της προσπάθειας στρατιωτικοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως ο Μισέλ Μπαρνιέ;

 - Ποιες θέσεις έχει επεξεργαστεί το Τμήμα Ευρωπαϊκής Πολιτικής του ΣΥΝ, άμεσα υπεύθυνο για τη χάραξη της πολιτικής έναντι των πολιτικών και θεσμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για το συγκεκριμένο θέμα;

Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθούμε στην περιβόητη «Έκθεση Μπαρνιέ» που αποτελεί εσχάτως τεράστιο σουξέ στους διαδρόμους των Βρυξελλών, και την οποία υποστηρίζει στο ψήφισμά του ο ευρωβουλευτής του ΣΥΝ. Ο Μισέλ Μπαρνιέ, Γάλλος συντηρητικός πολιτικός, υπήρξε Επίτροπος Περιφερειακής Πολιτικής της Ε.Ε. προτού γίνει Υπουργός Εξωτερικών της κυβέρνησης Ραφαρέν. Κατά την προετοιμασία του Ευρωσυντάγματος, ο Μπαρνιέ ήταν επικεφαλής της ομάδας εργασίας για την άμυνα. Η Έκθεση Μπαρνιέ προωθεί από το παράθυρο μέτρα που οι λαοί της Γαλλίας και της Ολλανδίας πέταξαν στους «χώρους υγειονομικής ταφής» της ιστορίας, όπως η θέση Υπουργού Εξωτερικών της Ε.Ε. και η αυξημένη συνεργασία σε ζητήματα ασφάλειας και άμυνας. Η αναφορά της Έκθεσης Μπαρνιέ στην ανάγκη καταπολέμησης της βιολογικής τρομοκρατίας και ίδρυσης προξενικών αρχών της Ε.Ε. καταδεικνύει και στον πλέον δύσπιστο αναγνώστη ότι πρόθεση της Έκθεσης δεν είναι η προώθηση αγαθών μέτρων για την προστασία του Ευρωπαίου πολίτη, αλλά η υλοποίηση μιας ολόκληρης ατζέντας πολιτικο-στρατιωτικής ολοκλήρωσης της Ε.Ε. Καμία έκπληξη δεν προκαλούν αυτά· έκπληξη προκαλεί η σύμπλευση του ευρωβουλευτή του ΣΥΝ με αυτές τις πρακτικές, μέσω της στήριξης που ρητά εξέφρασε προς την Έκθεση Μπαρνιέ.

Συνοψίζοντας, η πρόταση απόφασης για την "πολιτική προστασία" που συνέγραψε ο κ. Παπαδημούλης είναι ουσιαστικά μια προσπάθεια στήριξης πολιτικών ιδιαίτερα αμφιλεγόμενων - αν όχι τελείως απαράδεκτων - που ως στόχο έχουν την περαιτέρω ένταση του εσωτερικού και εξωτερικού ελέγχου εκ μέρους της Ε.Ε. Οι πυρκαγιές στην Ελλάδα που επικαλέστηκαν οι υποστηρικτές της εισήγησης αποτελούν μια καλή πρόφαση, η οποία όμως αποσαρθρώνεται με μια απλή καταγραφή όσων προβλέπει το ψήφισμα Παπαδημούλη και η Έκθεση Μπαρνιέ. Η ατζέντα της καταστολής και της στρατιωτικοποίησης δεν έχει καμία σχέση με την καταπολέμηση των πυρκαγιών, εκτός και εάν κατά ένα περίεργο τρόπο συνδέονται οι πυρκαγιές στην Ελλάδα με την ίδρυση Ευρωπαϊκών προξενείων στο Κογκό και την καταπολέμηση της βιολογικής τρομοκρατίας. Πυροσβεστικά αεροπλάνα και πλήρως επανδρωμένο Πυροσβεστικό Σώμα χρειαζόμαστε, όχι ημι-στρατιωτικά σώματα άμεσης επέμβασης σαν αυτά που μαγειρεύονται στους διαδρόμους των Βρυξελλών.

H ριζοσπαστική στάση της αριστεράς σε ζητήματα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, η συνέπεια λόγων και πράξεων έναντι αυτών των ζητήμάτων και η μη σύμπλευσή της με τις πιο αντιδραστικές πρακτικές που αναδεικνύονται αυτή την περίοδο από την Ε.Ε. στον τομέα της ασφάλειας αποτελούν κρίσιμα ζητούμενα. Η πρακτική – και όχι μόνο ρητορική - εναντίωση στο Ευρωσύνταγμα, στην ένταση της εσωτερικής και εξωτερικής καταστολής και στα κυρίαρχα στρατιωτικο-βιομηχανικά συμφέροντα συνιστά αναγκαία συνθήκη ύπαρξης της ριζοσπαστικής αριστεράς. Μπορεί αυτά να φαντάζουν ψιλά γράμματα για όσους ανακάλυψαν στο Ευρωσύνταγμα και στη Συνθήκη της Λισσαβόνας την εκπλήρωση του «αριστερού ευρωπαϊσμού» τους. Αυτά τα ψιλά γράμματα όμως θα καθορίσουν σε τελική ανάλυση την πολιτική πορεία όχι μόνο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά και των αριστερών επικριτών της.

Παραπομπές

[1] http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P6-TA-2008-0304&language=EL&ring=B6-2008-0303

[2] http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+MOTION+B6-2008-0303+0+DOC+XML+V0//EL

[3] http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/031208ESSIIEL.pdf

[4] http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/rapport_barnier_en.pdf

Γιατί δεν υπάρχει ευρωπαϊκή άμυνα;

Γιατί δεν υπάρχει ευρωπαϊκή άμυνα;

 

 

 

του Ηρακλή Οικονόμου

 

Δημοσιεύτηκε σε Monthly Review – Μηνιαία Επιθεώρηση, Νο. 42 (107), Ιούνιος 2008, σελ. 117-119.

 

“Οι διεθνείς σχέσεις προηγούνται ή έπονται (λογικά) των θεμελιωδών κοινωνικών σχέσεων; Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι έπονται”.[i]

Αντόνιο Γκράμσι

 

Η ευρωπαϊκή άμυνα δεν υπάρχει. Για την ακρίβεια, υπάρχει περισσότερο ως ρητορικό και ιδεολογικό σχήμα, και λιγότερο ως συνεκτικό στοιχείο της υλικής πραγματικότητας. Αυτή η διαπίστωση δεν υπονοεί ότι δεν υπάρχουν σπέρματα ενός ευρωπαϊκού συστήματος άμυνας, αλλά ότι τα πραγματικά κρίσιμα ζητήματα αμυντικής πολιτικής στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) συνεχίζουν σε τελευταία ανάλυση να κρίνονται σε εθνικό επίπεδο, χωρίς να μπορεί το οποιοδήποτε υπερεθνικό ή διακυβερνητικό όργανο να τα επηρεάσει οριστικά. Ένα μόνο επίκαιρο παράδειγμα αρκεί για να καταδειχθεί αυτή η θέση: η εγκατάσταση του συστήματος Εθνικής Αντιπυραυλικής Άμυνας των ΗΠΑ σε κράτη-μέλη της ΕΕ. Πολλοί, ανάμεσα στους οποίους και η ριζοσπαστική αριστερά στην Ελλάδα, έχουν αναφερθεί στις επικίνδυνες συνέπειες αυτού του εγχειρήματος. Αυτό που συχνά περνάει στα ψιλά είναι ότι αυτή τη στιγμή έχει ξεκινήσει μια διαδικασία τεράστιας σημασίας για την άμυνα ολόκληρης της Ευρώπης χωρίς να μπορεί η ΕΕ να κάνει το οτιδήποτε γι’ αυτό. Απέναντι σε ένα φαινόμενο αντίστοιχης σημασίας με την εγκατάσταση πυρηνικών πυραύλων μεσαίου βεληνεκούς τη δεκαετία του’80 στην Ευρώπη, κανένας δεν αμφισβητεί – παρά τις ρητορείες και τις διακηρύξεις για την Ευρωπαϊκή «άμυνα» και «ασφάλεια» – το δικαίωμα της Τσεχίας και της Πολωνίας να βάλουν φωτιά στα ανατολικά σύνορα της Ένωσης.

 

Υπάρχουν πολλοί λόγοι που εξηγούν αυτή την επίμονη επιβίωση του έθνους-κράτους στο στρατιωτικό πεδίο. Καταρχήν, μεγάλο ρόλο παίζει η ιστορία, οι διαφορετικές ιστορικές καταβολές, παραδόσεις και εμπειρίες. Στην πολιτική άμυνας και ασφάλειας, η ιστορία δε μετριέται με μέρες αλλά με δεκαετίες, και η ΕΈ θα κλείσει μόλις την πρώτη της φέτος το Δεκέμβρη, δέκα χρόνια μετά την Γαλλο-Βρετανική σύνοδο του Σεν-Μαλό που αποτελεί την ανεπίσημη αφετηρία μιας ευρωπαϊκής αμυντικής ταυτότητας. Καμία ρητορική διακήρυξη και καμία ομαδική φωτογραφία χαμογελαστών ηγετών δεν μπορεί να κρύψει τις μεγάλες ιστορικές διαφορές ανάμεσα στα κράτη-μέλη, οι οποίες μετουσιώνονται σε διαφορές κουλτούρας. Ο όρος «κουλτούρα» έχει εδώ δύο έννοιες: τη γενική, ως ένα σύνολο καθιερωμένων προτύπων και συμπεριφορών, και τη ειδική σε σχέση με την άμυνα, ως «στρατηγική κουλτούρα». Δεν χρειάζεται να πούμε πολλά για την πρώτη έννοια: είναι εμφανώς δύσκολο να συντονισθούν 26 οντότητες (η Δανία δεν συμμετέχει σε ζητήματα άμυνας) που είναι φορείς διαφορετικών γλωσσών, διαφορετικών εθνικών αφηγήσεων, και διαφορετικών συστημάτων αξιών. Οι διαφορές στη στρατηγική κουλτούρα είναι ακόμα σημαντικότερες: τα κράτη-μέλη έχουν διαφορετικές προσλήψεις εχθρού / φίλου, διαφορετικές αντιλήψεις περί του τι συνιστά απειλή, διαφορετικές τακτικές διεξαγωγής μάχης, κλπ. Ιστορία και κουλτούρα λοιπόν συνηγορούν απόλυτα στη μη ύπαρξη ευρωπαϊκής άμυνας.

 

Εξίσου σημαντική είναι και η επίδραση παραγόντων που ανάγονται στη σφαίρα της πολιτικής οικονομίας, και συγκεκριμένα η ελλιπής διεθνοποίηση του κεφαλαίου. Παρά το πλήθος συγχωνεύσεων και εξαγορών, παρά την Κοινή Αγορά, και το Ευρώ, δεν έχει ακόμα δημιουργηθεί μέσα στην ΕΕ εκείνο το ενιαίο ταξικό υποκείμενο – δηλαδή μια ευρωπαϊκή υπερεθνική αστική τάξη – τα συμφέροντα του οποίου θα κληθεί να υπηρετήσει μια κοινή ευρωπαϊκή άμυνα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας όπλων, όπου ακόμα και ένα πρότυπο βιομηχανικής διεθνοποίησης όπως η Γαλλο-Γερμανο-Ισπανική EADS έχει συναντήσει ουκ ολίγα προβλήματα από «ασυμφωνίες χαρακτήρων», δηλαδή εθνικές-ταξικές ασυμφωνίες ανάμεσα στη Γαλλική και τη Γερμανική της συνιστώσα. Επίσης, βρίσκεται σε πλήρη ισχύ το φαινόμενο που η Έλλεν Γουντ ονομάζει «αναντιστοιχία των οικονομικών και πολιτικών μορφών του καπιταλισμού».[ii] Την ίδια στιγμή που οι τάσεις της – ελλιπούς έστω – οικονομικής διεθνοποίησης θέτουν στην ημερήσια διάταξη την ανάγκη υπέρβασης του έθνους-κράτους ως πρωταρχική μορφή οργάνωσης των κοινωνικών σχέσεων – συμπεριλαμβανομένων και των σχέσεων πολιτικο-στρατιωτικής εξουσίας – το έθνος-κράτος παραμένει ισχυρότατο και παρουσιάζει μεγάλο βαθμό αδράνειας.

 

Τέλος, ο συνδυασμός κουλτούρας και πολιτικής οικονομίας ενσωματώνεται σε ένα τρίτο παράγοντα αδυναμίας σύστασης μιας Ευρωπαϊκής άμυνας: τον παράγοντα ΗΠΑ. Τα κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν διαφορετικά πλέγματα συμφερόντων και συνεπώς διαφορετικές οπτικές αναφορικά με τις ΗΠΑ. Από τη μία, η περίφημη «ειδική σχέση» των ΗΠΑ με το Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχει ουσιαστικά και με κάθε άλλη χώρα της ΕΕ σε πολιτικο-στρατιωτικό επίπεδο. Από την άλλη, υπάρχουν τεράστιες διαβαθμίσεις σε αυτό το φαινόμενο· αλλιώς αντιλαμβάνεται την ανάγκη ύπαρξης Ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας έναντι των ΗΠΑ η Γαλλία, και αλλιώς οι χώρες της Βαλτικής. Αυτό το πραγματικό χάσμα, το οποίο εκδηλώθηκε σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια την περίοδο πριν τον πόλεμο του Ιράκ – ποιος θυμάται άραγε την κατάπτυστη επιστολή υποστήριξης των σχεδίων των ΗΠΑ από 8 κράτη-μέλη της ΕΕ στις 30 Ιανουαρίου 2003; – λειτουργεί αποτρεπτικά ως προς την οικοδόμηση μιας κοινής Ευρωπαϊκής άμυνας αφού δεν υπάρχει ζήτημα τοπικής και περιφερειακής ασφάλειας στο οποίο δεν εμπλέκεται με τον ένα ή άλλο τρόπο η άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

 

Εκτός όμως από γενεσιουργό αιτία, οι ΗΠΑ είναι και οι ευνοημένοι αποδέκτες των συνεπειών αυτής της κατάστασης. Παραμένουν στην καρδιά της Ευρωπαϊκής άμυνας και ασφάλειας, τόσο μέσω της ύπαρξης και επέκτασης του ΝΑΤΟ, όσο και μέσω ενός πλέγματος στενότατων διμερών σχέσεων με κάθε χώρα της Ένωσης. Έτσι, η Τσεχία και η Πολωνία μπορούν ανενόχλητες να υποδέχονται τις πρώτες εγκαταστάσεις του συστήματος Εθνικής Αντιπυραυλικής Άμυνας των ΗΠΑ, δυναμιτίζοντας τις σχέσεις της ΕΕ με τη Ρωσία. Έτσι, η Βουλγαρία και η Ρουμανία μπορούν να συνάπτουν συμφωνίες παραμονής και επέκτασης μεγάλων βάσεων των ΗΠΑ στο έδαφός τους, υποσκάπτοντας κάθε έννοια Ευρωπαϊκής άμυνας – για να μη μιλήσουμε για τη Σούδα. Έτσι, η Πολωνία μπορεί να κάνει τη δική της αγορά του αιώνα με μαχητικά F-16, την ίδια ακριβώς χρονική στιγμή που γίνεται δεκτή στην ΕΕ και στην Ευρωπαϊκή πολιτική άμυνας και ασφάλειας. Έτσι, πολιτικοί όπως ο Μπαρόσο μπορούν να υποδέχονται τον πρόεδρο Μπους στις Κανάριες Νήσους λίγο πριν τον πόλεμο του Ιράκ, και να προάγονται μετά στην προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ως επιβράβευση των αγαθών υπηρεσιών τους.

 

Συνεπάγεται η απουσία Ευρωπαϊκής άμυνας την απουσία οποιασδήποτε στρατιωτικής δραστηριότητας από την πλευρά της ΕΕ; Προφανώς και όχι. Την ίδια στιγμή που η απουσία μιας Ευρωπαϊκής άμυνας καθίσταται εμφανέστατη, αναδύεται με μεγάλη ταχύτητα μια νέα διάσταση στρατιωτικοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διαμορφώνεται δηλαδή ένα ευρωπαϊκό παράδοξο, της στρατιωτικοποίησης δίχως άμυνα. Το φαινόμενο αυτό αγγίζει πολιτικές, θεσμικές, νομικές, ιδεολογικές και κοινωνικο-οικονομικές πτυχές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, οδηγώντας π.χ. στη διεξαγωγή πολυάριθμων αποστολών προβολής ισχύος, στη δημιουργία νέων θεσμών όπως ο Ευρωπαϊκός Αμυντικός Οργανισμός και στον αναπροσανατολισμό της κοινοτικής χρηματοδότησης τομέων όπως η έρευνα και η τεχνολογία. Αλλά για το πολυσύνθετο αυτό ζήτημα θα επανέλθουμε σε επόμενο σημείωμα.

 

Βιβλιογραφικές πηγές διαθέσιμες μόνο στην έντυπη έκδοση.

Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας: Μια κριτική προσέγγιση

Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας: Μια κριτική προσέγγιση

του Ηρακλή Οικονόμου

Δημοσιεύτηκε σε Monthly Review – Μηνιαία Επιθεώρηση, Νο. 41, Μάιος 2008.

Εισαγωγή

Ένα από τα χαρακτηριστικά του κυρίαρχου μοντέλου ανάλυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), όπως αυτό εκφράζεται από το σύνολο του γνωστικού αντικειμένου των «Ευρωπαϊκών Σπουδών», είναι η απουσία κριτικού αναστοχασμού πάνω στο περιεχόμενο και τη λογική των πολιτικών της. Ένα πεδίο όπου αυτή η απουσία καθίσταται εμφανέστατη είναι η Ευρωπαϊκή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΕΠΑΑ), ορισμένη ως ‘όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με την ασφάλεια της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης και της σταδιακής διαμόρφωσης μιας κοινής αμυντικής πολιτικής, που δύναται να οδηγήσει σε μια κοινή άμυνα’.[i] Η απουσία οποιασδήποτε ριζοσπαστικής και κριτικής συμβολής στη μελέτη αυτής της πολιτικής είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Σε μεγάλο βαθμό, ο επιστημονικός λόγος για την ΕΠΑΑ έχει άκριτα υιοθετήσει τους στρατηγικούς στόχους της ΕΠΑΑ και έχει αναχθεί σε συλλογική συνείδηση αυτής της πολιτικής, παρουσιάζοντας συνεπώς μικρή μόνο αναλυτική αξία. Για τον Μαρξ, «όπως η άποψή μας για ένα άτομο δεν βασίζεται σε αυτά που νομίζει για τον εαυτό του, έτσι και εμείς δεν μπορούμε να κρίνουμε…μια περίοδο μετασχηματισμού από την ίδια τη συνείδησή της».[ii] Δεν μπορούμε να κρίνουμε την ΕΠΑΑ από τον λόγο που παράγουν οι ιδεολογικοί μηχανισμοί στήριξής της· αντίθετα, μοναδικά κριτήρια ανάλυσής της πρέπει να αποτελούν η ουσία και οι συνέπειες αυτής της πολιτικής, απογυμνωμένες από το ιδεολογικό τους περίβλημα. Το παρών άρθρο φιλοδοξεί να αποτελέσει μια μικρή μόνο συμβολή προς την κατεύθυνση αυτή.

Ορίζοντας την ΕΠΑΑ πέρα από την κυρίαρχη ρητορική

Η κυρίαρχη θεώρηση της ΕΠΑΑ έχει ως αφετηρία μια ξεκάθαρη κανονιστική θέση: ότι αυτή η πολιτική είναι κατά βάση θετική και ορθή. Επιμέρους προβλήματα και αδυναμίες μπορεί να υπάρχουν, αλλά στόχος πρέπει να είναι η επίλυση αυτών των προβλημάτων, και όχι η απόρριψη του πλαισίου στο οποίο υπάγονται. Αυτή η θεώρηση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως επιλυτική προβλημάτων (problem-solving) ή απλά πραγματιστική. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο των Διεθνών Σχέσεων Ρόμπερτ Κοξ, η επιλυτική θεωρία λαμβάνει ως δεδομένες και αποδέχεται τις κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις εξουσίας, καθώς και τους θεσμούς που τις στηρίζουν.[iii] Σε αυτή την καθεστωτική λογική θεώρησης των κοινωνικών επιστημών, ο Κοξ αντιπαραβάλλει την κριτική θεωρία, ως έναν τρόπο σκέψης και ανάλυσης που θέτει σε αμφισβήτηση το συνολικό υλικό, θεσμικό και ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται το υπό εξέταση φαινόμενο.

Σε πλήρη στοίχιση με την επιλυτική θεωρία – και παρά τις όποιες επιμέρους διαφοροποιήσεις – οι επικρατούσες ερμηνείες της ΕΠΑΑ ακολουθούν μια κοινή αφήγηση: Η κρίση στη Γιουγκοσλαβία τη δεκαετία του ’90 και η επέμβαση των ΗΠΑ στη Βοσνία αποκάλυψε την αδυναμία της ΕΕ να δρα ως ένα συνεκτικό υποκείμενο ασφαλείας. Η επίγνωση αυτής της πραγματικότητας από το Ηνωμένο Βασίλειο οδήγησε στην αλλαγή της πολιτικής του και στη διασύνδεσή του με τη Γαλλία, που κορυφώθηκε τον Δεκέμβριο του 1998 στη συμφωνία του Σαιν-Μαλό για τη δημιουργία της ΕΠΑΑ. Ο πόλεμος του ΝΑΤΟ εναντίον της Γιουγκοσλαβίας το 1999 κατέδειξε την έλλειψη μιας επαρκούς στρατιωτικής δυνατότητας της ΕΕ, συγκρινόμενη με την πανίσχυρη πολεμική μηχανή των ΗΠΑ που ηγήθηκε των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα, η μεταβαλλόμενη φύση της ασφάλειας ανάγκασε την ΕΕ να εστιάσει την προσοχή της όχι στην εδαφική άμυνα, αλλά στη διαχείριση συγκρούσεων και στην προβολή ειρήνης και σταθερότητας στο εξωτερικό. Συνεπώς, η ΕΕ ήταν υποχρεωμένη να αναπτύξει μια αυτόνομη δυνατότητα στρατιωτικής δράσης μέσω της ΕΠΑΑ. Σε αυτό το πλαίσιο, μια ευρωπαϊκή πολιτική εξοπλισμών ήταν αναγκαία για να προμηθεύσει την Ένωση με τα απαραίτητα στρατιωτικά εργαλεία ανάληψης μιας τέτοιας δράσης.

Για να εκπληρώσει το ρόλο της ως ηγεμονική ιδεολογία, δηλαδή ως ιδεολογία που νομιμοποιεί τα συμφέροντα και τις προτιμήσεις των κυρίαρχων τάξεων εξασφαλίζοντας την κοινωνική συναίνεση, αυτή η αφήγηση παραβλέπει επιδεικτικά κάποιες πτυχές του προβλήματος: Η «αποτυχία» της ΕΕ στη Γιουγκοσλαβία είναι αποτυχία μόνο αν θεωρηθεί ότι η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας δεν εξυπηρέτησε τα συμφέροντα της ΕΕ, πράγμα εξαιρετικά αμφίβολο. Αλλά ακόμα και αν υποθέσουμε ότι η ΕΕ «απέτυχε», αυτή η αποτυχία ήταν πολιτική και όχι στρατιωτική, και οφείλεται σε πολιτικούς και όχι στρατιωτικούς παράγοντες. Το πρόβλημα με την παρουσία της ΕΕ στο Κόσοβο δεν ήταν η οποιαδήποτε στρατηγική της αδυναμία κατά τη διάρκεια των στρατιωτικών επιχειρήσεων, αλλά η συναίνεσή της στην πολιτική επιλογή των ΗΠΑ για την έναρξη αυτών των επιχειρήσεων. Εξάλλου, η διασύνδεση ανάμεσα στην ασφάλεια της ΕΕ και στην επέμβαση της π.χ. στο Κογκό, είναι ασαφής. Έκανε πιο ασφαλή την ΕΕ και τους πολίτες της η συνδρομή της ΕΕ στην εκπαίδευση αστυνομικών στη Γεωργία και στο Ιράκ; Επιπλέον, η επίκληση της ανάγκης αυτονόμησης της ΕΕ από τις ΗΠΑ είναι το λιγότερο υποκριτική, όταν προέρχεται από τους ίδιους μηχανισμούς που συντηρούν και αναπαράγουν τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και τους στενότατους υπερατλαντικούς πολιτικο-στρατιωτικούς δεσμούς.

Με άλλα λόγια, η κυρίαρχη ρητορική τείνει να α-πολιτικοποιήσει την γέννηση και εφαρμογή της ΕΠΑΑ, παρουσιάζοντας την περίπου ως μια αναγκαιότητα που επιβλήθηκε εκ των συνθηκών στην ΕΕ για να προσφέρει τις αγαθές υπηρεσίες σταθερότητας και ασφάλειας τόσο στο εσωτερικό της, όσο και στην εξωτερική της περιφέρεια. Στο πλαίσιο αυτής της α-πολιτικοποιημένης και από-ιδεολογικοποιημένης εκδοχής της ΕΠΑΑ, οι αναλυτές της – ακόμα και αυτοί που μιλούν εξ’ ονόματος ενός αριστερού αξιακού πεδίου – αγνοούν ή παραβλέπουν τρία βασικά χαρακτηριστικά αυτής της πολιτικής: 1) τον προσανατολισμό της προς την κτήση και βελτίωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων της ΕΕ· 2) την σαφώς οριοθετημένη και μερική μόνο αυτονομία της ως προς τις ΗΠΑ· και 3) την ξεκάθαρη έμφασή της στην προβολή ισχύος προς το εξωτερικό της ΕΕ. Ας δούμε ξεχωριστά το καθένα από αυτά τα χαρακτηριστικά και τις συνέπειές του ως προς το τι πραγματικά είναι και που στοχεύει η ΕΠΑΑ.

ΕΠΑΑ και ανάπτυξη στρατιωτικών δυνατοτήτων

Από την έναρξη των προσπαθειών οικοδόμησης μιας ευρωπαϊκής αμυντικής ταυτότητας, οι συζητήσεις γύρω από αυτήν έδωσαν έμφαση στην ανάγκη ανάπτυξης των στρατιωτικών δυνατοτήτων της ΕΕ. Αυτή η έμφαση βασίστηκε πάνω σε δύο ρητορικά σχήματα: το «χάσμα δυνατοτήτων-προσδοκιών» και το «χάσμα υπερ-Ατλαντικών δυνατοτήτων».[iv]Σύμφωνα με το πρώτο σχήμα, η ΕΕ είναι υποχρεωμένη να αναπτύξει στρατιωτικές δυνατότητες ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των πολιτών της για έναν αυξημένο διεθνή ρόλο ειρήνης και σταθερότητας. Σύμφωνα με το δεύτερο, η ανάπτυξη ευρωπαϊκών στρατιωτικών δυνατοτήτων είναι επιβεβλημένη εξαιτίας της αμερικάνικης στρατιωτικής υπεροχής και των προβλημάτων που θα δημιουργούσε στην Ατλαντική συμμαχία η αδυναμία ανταπόκρισης της Ευρώπης σε αυτήν. Παρά τη διαφορετική αφετηρία τους (Ευρωπαϊστική του πρώτου, υπερ-Ατλαντική του δεύτερου), και τα δύο αυτά επιχειρήματα συμφωνούν ως προς την ανάγκη ποσοτικής και ποιοτικής επέκτασης των στρατιωτικών μέσων και δυνατοτήτων της ΕΕ. Γι’ αυτό, και τα δύο αυτά επιχειρήματα λειτούργησαν έτσι ώστε να διευκολυνθεί η νομιμοποίηση της στρατιωτικής διάστασης της ΕΠΑΑ στην κοινή γνώμη.

Αυτή η διάσταση δεν άργησε να μετακινηθεί από το χώρο της θεωρίας στο χώρο της πράξης. Στη Σύνοδο του Σαιν-Μαλό το 1998, η Γαλλική και η Βρετανική κυβέρνηση διακήρυξαν ότι ‘η Ένωση θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα για αυτόνομη δράση, υποστηριζόμενη από αξιόπιστες στρατιωτικές δυνάμεις, τα μέσα για να αποφασίσει τη χρήση τους, και την ετοιμότητα να πράξει ακολούθως’.[v] Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κολονίας το 1999 υιοθέτησε την Αγγλο-Γαλλική διακήρυξη, σε μια πρώτη δημόσια εκδήλωση της βούλησης για την ανάπτυξη πιο αποτελεσματικών ευρωπαϊκών στρατιωτικών δυνατοτήτων. Στη συνέχεια, η Σύνοδος του Ελσίνκι διευθέτησε τις τελικές λεπτομέρειες για την ίδρυση των βασικών στρατιωτικών θεσμών της ΕΕ και υιοθέτησε τον «Στόχο-Προμετωπίδα» (Headline Goal). Σύμφωνα με τον τελευταίο, η ΕΕ θα αποκτούσε έως το 2003 τη δυνατότητα αποστολής μιας Ευρωπαϊκής Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης με 50.000-60.000 στρατιώτες, μέσα σε 60 ημέρες και για μια περίοδο τουλάχιστον ενός έτους. Το 2001, η Σύνοδος του Λάακεν κήρυξε την ΕΠΑΑ καταρχήν επιχειρησιακή και παρουσίασε το Σχέδιο Δράσης Ευρωπαϊκών Δυνατοτήτων (European Capabilities Action Plan) για την κάλυψη των ελλειμμάτων σε εξοπλισμό και δυνατότητες.

Τον Ιούνιο του 2004, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αντικατέστησε τον «Στόχο-Προμετωπίδα» με τον «Στόχο-Προμετωπίδα 2010». Ο σχεδιασμός του βασίστηκε στην ιδέα των «Ομάδων Μάχης» (Battlegroups), δυνάμεων ταχείας αντίδρασης μεγέθους 1.500 στρατιωτών η καθεμία μαζί με υποστήριξη μάχης, οι οποίες έχουν τη δυνατότητα ανάπτυξης μέσα σε 10 ημέρες μετά από τη λήψη απόφασης για την έναρξη μιας επιχείρησης. Η ΕΕ δεσμεύτηκε να αναπτύξει τη δυνατότητα ταυτόχρονης ανάληψης δύο στρατιωτικών επιχειρήσεων ομάδων μάχης έως το 2007. Ο «Στόχος-Προμετωπίδα 2010» όρισε κάποιους φιλόδοξους στόχους, όπως η ίδρυση του Πολιτικο-Στρατιωτικού Πυρήνα εντός του Στρατιωτικού Επιτελείου της ΕΕ, η ίδρυση του Ευρωπαϊκού Αμυντικού Οργανισμού, η λειτουργία του Ενιαίου Πυρήνα Συντονισμού Στρατηγικών Μεταφορών, η ανάπτυξη 13 ομάδων μάχης ταχείας αντίδρασης, η διαθεσιμότητα ενός αεροπλανοφόρου, ο εκσυγχρονισμός του τηλεπικοινωνιακού εξοπλισμού και η  βελτίωση της πολυεθνικής στρατιωτικής εκπαίδευσης. Κάποιοι από αυτούς τους στόχους έχουν ήδη υλοποιηθεί ενώ άλλοι έχουν ως τελικό χρονοδιάγραμμα υλοποίησης το 2010. Όλοι πάντως αναφέρονται στην ανάπτυξη και εφαρμογή προωθημένων στρατιωτικών δυνατοτήτων στο πλαίσιο της ΕΠΑΑ.

Η ανάπτυξη αυτών των δυνατοτήτων συμβαδίζει με την υποστήριξη των παραγωγών αυτών των δυνατοτήτων, δηλαδή της ευρωπαϊκής βιομηχανίας όπλων. Η ανάλυση αυτής της πτυχής υπερβαίνει τα όρια του παρόντος άρθρου. Είναι πάντως αξιοσημείωτο ότι η ΕΠΑΑ έχει διευκολύνει τη νομιμοποίηση μεταρρυθμίσεων υπέρ των εταιρειών παραγωγής όπλων στην Ευρώπη που μερικά μόνο χρόνια πριν θα φάνταζαν εξωπραγματικές. Αναφέρουμε περιληπτικά τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Αμυντικού Οργανισμού, του βασικού θεσμού διαχείρισης των στρατιωτικο-βιομηχανικών ζητημάτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο οποίος ιδρύθηκε το 2004 στο όνομα της ανάπτυξης των δυνατοτήτων της ΕΠΑΑ. Επίσης, χαρακτηριστική είναι η σταδιακή διείσδυση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε θέματα ελέγχου της αγοράς στρατιωτικού εξοπλισμού – ενός πεδίου που εξαιρείται από τους κανόνες της Κοινής Αγοράς – με επίκληση της ανάγκης ενίσχυσης της κοινής ευρωπαϊκής αμυντικής ταυτότητας. Τέλος, η ύπαρξη της ΕΠΑΑ άνοιξε το δρόμο για την έγκριση κοινοτικών χρηματοδοτικών μηχανισμών υπέρ του ευρωπαϊκού στρατιωτικο-βιομηχανικού κεφαλαίου, όπως το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Έρευνας για την Ασφάλεια που προβλήθηκε στην κοινή γνώμη ως ένα ακόμα εργαλείο στήριξης των δυνατοτήτων άμυνας και ασφάλειας της ΕΕ.

ΕΠΑΑ και υπερατλαντικές σχέσεις

Η ΕΠΑΑ μπορεί να ειδωθεί μέσα από το πρίσμα δύο διαφορετικών αναγνώσεων. Η πρώτη δίνει έμφαση στη συμπληρωματικότητα μεταξύ αυτής της πολιτικής και των αντίστοιχων πρωτοβουλιών πολιτικο-στρατιωτικής επέκτασης του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ. Η δεύτερη ανάγνωση εστιάζει στην ανταγωνιστική διάσταση της υπερ-Ατλαντικής σχέσης και στο στοιχείο της στρατηγικής αυτονομίας που – ρητορικά ή πρακτικά –  η ΕΕ επιδιώκει να κατακτήσει έναντι των ΗΠΑ. Και οι δύο αυτές θεωρήσεις είναι μερικές και αποσπασματικές. Ο χαρακτήρας της ΕΠΑΑ είναι διττός: από τη μία εξόπλισε την ΕΕ με εκείνους τους θεσμικούς και στρατιωτικούς μηχανισμούς που επιτρέπουν την ανάληψη τυπικά αυτόνομης στρατιωτικής δράσης, ενώ από την άλλη δεν έθεσε σε απείλησε την παρουσία του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ στα ευρωπαϊκά πράγματα. Με άλλα λόγια, η ΕΠΑΑ εκφράζει τις επεκτατικές τάσεις της ΕΕ και των ισχυρότερων κρατών-μελών της, χωρίς να αμφισβητεί την πολιτικο-στρατιωτική ηγεμονία του Ατλαντισμού στην Ευρώπη. Οι δύο πόλοι της αυτονομίας και της εξάρτησης δεν είναι αντιθετικοί, ούτε αλληλοαποκλείονται, αλλά αντίθετα συνυπάρχουν και αλληλοτροφοδοτούνται.

Οι ΗΠΑ δεν ήταν a priori αντίθετες στην οικοδόμηση της ΕΠΑΑ, υπό την προϋπόθεση ότι αυτή η διαδικασία δεν θα έθετε σε αμφισβήτηση την πρωτοκαθεδρία του ΝΑΤΟ στη δομή του ευρωπαϊκού συστήματος «άμυνας» και ασφάλειας. Τον Δεκέμβριο του 1998, η τότε Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μαντλίν Ολμπράιτ εισηγήθηκε με δημόσια παρέμβασή της την οικοδόμηση μιας ευρωπαϊκής αμυντικής πολιτικής, υπό τρεις όρους. Η ΕΕ θα έπρεπε να αποφύγει: α) την αποσύνδεση των διαδικασιών λήψης αποφάσεών της ΕΠΑΑ από τις αντίστοιχες διαδικασίες του ΝΑΤΟ· β) την παράλληλη επικάλυψη του σχεδιασμού δυνάμεων, των δομών διοίκησης και των μηχανισμών προμηθειών· και γ) την άσκηση διακρίσεων έναντι ευρωπαϊκών μελών του ΝΑΤΟ που δεν είναι μέλη της ΕΕ.[vi] Ο Τζωρτζ Ρόμπερτσον, πρώην Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, προσέθεσε ένα άρωμα Ατλαντικής συναίνεσης με τις δικές του τρεις αρχές που θα έπρεπε να ακολουθήσει η ΕΠΑΑ: α) βελτίωση των ευρωπαϊκών στρατιωτικών δυνατοτήτων· β) συμπερίληψη όλων των συμμάχων· και γ) ενότητα και μη διαιρετότητα της υπερ-Ατλαντικής ασφάλειας.[vii]

Η τελική διευθέτηση του ζητήματος της χρήσης Νατοϊκών μέσων για τις ανάγκες της ΕΠΑΑ μέσω της συμφωνίας «Berlin Plus» σίγουρα δεν άφησε απογοητευμένες τις ΗΠΑ και τους στενούς Ευρωπαίους συμμάχους τους. Το σχετικό πλαίσιο οριστικοποιήθηκε στη συμφωνία των Βρυξελλών τον Δεκέμβριο του 2002 και τέθηκε σε εφαρμογή τον Μάρτιο του 2003. Χάρη σε αυτή τη συμφωνία, η ΕΕ απέκτησε πρόσβαση στα μέσα σχεδιασμού, διοίκησης και μάχης του ΝΑΤΟ για την υποστήριξη επιχειρήσεων που δεν περιλαμβάνουν τη συμμετοχή της συμμαχίας.[viii]Όμως, αυτή η σύνδεση ΝΑΤΟ – ΕΕ δεν σημαίνει ότι τυπικά η Ένωση δεν μπορεί να διεξάγει επιχειρήσεις δίχως την έγκριση των ΗΠΑ. Αντίθετα, η Ευρωπαϊκή Δύναμη Ταχείας Αντίδρασης και οι Ομάδες Μάχης μπορούν να ειδωθούν ως τα σπέρματα ενός εν δυνάμει ευρωπαϊκού στρατού, διακριτού από τις Νατοϊκές δυνάμεις. Υπάρχουν τέσσερα τουλάχιστον χαρακτηριστικά των Ομάδων Μάχης της ΕΕ που επιβεβαιώνουν μια τέτοια διαπίστωση: α) βρίσκονται σε κατάσταση διαρκούς ετοιμότητας· β) οι σχετικές δομές λήψης αποφάσεων είναι αυτόνομες από το ΝΑΤΟ· γ) μπορούν μετά από απόφαση της ΕΕ να συνεισφέρουν στη Δύναμη Αντίδρασης του ΝΑΤΟ καθώς και να ενισχυθούν από αυτήν· και δ) για τη λειτουργία τους δεν απαιτείται η συμμετοχή όλων των μελών της ΕΕ.[ix]

Επιπλέον, το στοιχείο του ανταγωνισμού ανάμεσα στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ ήταν εμφανές ήδη από τα πρώτα βήματα της ΕΠΑΑ. Για παράδειγμα, η δημιουργία της Νατοϊκής Δύναμης Αντίδρασης που προήλθε από μια πρόταση των ΗΠΑ το 2002, ακολούθησε χρονικά το στήσιμο των δομών και των αρχών λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης. Αντίστοιχα, η αναγγελία του «Στόχου-Προμετωπίδας» τον Δεκέμβριο του 1999 ήρθε μόλις λίγους μήνες μετά τον ορισμό της Πρωτοβουλίας Αμυντικών Δυνατοτήτων του ΝΑΤΟ τον ίδιο χρόνο. Η Πρωτοβουλία στόχευε στη προώθηση της δια-λειτουργικότητας ανάμεσα στις δυνάμεις του ΝΑΤΟ, δηλαδή της στενότερης σύνδεσης τους με τις ΗΠΑ σε συνθήκες ανάπτυξης αυτόνομων ευρωπαϊκών στρατιωτικών δυνάμεων. Επίσης, δεν είναι τυχαίος ο συγχρονισμός της επέκτασης της ΕΕ και του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά· η διεύρυνση της ΕΕ το 2004 ολοκληρώθηκε μόλις ένα μήνα αφότου εφτά χώρες της πρώην ανατολικής Ευρώπης είχαν γίνει δεκτές ως πλήρη μέλη του ΝΑΤΟ. Τέλος, χαρακτηριστικό υπήρξε το θέμα ίδρυσης αυτόνομου στρατηγείου, όπως είχαν ζητήσει δημόσια οι κυβερνήσεις της Γαλλίας, της Γερμανίας, του Βελγίου και του Λουξεμβούργου στη συνάντηση του Τερφούρεν τον Απρίλιο του 2003. Η αντίδραση των ΗΠΑ και των ενδο-ευρωπαϊκών φερέφωνών τους απέτρεψε προς στιγμή αυτή την εξέλιξη, προωθώντας τη στενότερη διασύνδεση των μηχανισμών σχεδιασμού του ΝΑΤΟ και της ΕΠΑΑ. Τελικά, η ΕΕ απέκτησε τη δική της αυτόνομη δυνατότητα στρατηγικού σχεδιασμού μέσω της ίδρυσης του Πολιτικο-Στρατιωτικού Πυρήνα το 2005.

Αυτονομία και ηγεμονία, Ευρωπαϊσμός και Ατλαντισμός, είναι οι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος. Έχει ορθά επισημανθεί ότι κατά την ανάπτυξη της ΕΠΑΑ, οι Ευρωπαϊστές δεν αντιτέθηκαν επί της αρχής στην ανάμιξη του ΝΑΤΟ στα θέματα ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ, και οι Ατλαντιστές δεν αντιτέθηκαν στην κτήση ενός βαθμού στρατηγικής αυτονομίας εκ μέρους της ΕΕ.[x] Και αν η Ένωση έχει κατακτήσει ένα σημαντικό βαθμό αυτόνομης λειτουργίας της ΕΠΑΑ, δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι η ΕΠΑΑ πολύ λίγο συνδέεται με την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια. Το ΝΑΤΟ παραμένει η καρδιά του ευρωπαϊκού συστήματος ασφαλείας και το μακρύ χέρι των ΗΠΑ στους εθνικούς αμυντικούς μηχανισμούς, τόσο πολιτικά όσο και στρατιωτικά. Παρά την ΕΠΑΑ, η Ένωση συνεχίζει να εμφανίζει τεράστιες αδυναμίες συντονισμού των εθνικών πολιτικών στο πεδίο της άμυνας. Για παράδειγμα, καμία ΕΠΑΑ δεν μπορεί να αποτρέψει την Τσεχία και την Ουγγαρία από το να προσφέρουν στέγη και φιλοξενία στην ευρωπαϊκή επέκταση του συστήματος Εθνικής Πυραυλικής Άμυνας των ΗΠΑ, ή την Πολωνία από το να αγοράζει μαχητικά F-16 αμερικάνικης κατασκευής τη χρονιά εισδοχής της στην ΕΕ.

ΕΠΑΑ και προβολή ισχύος

Η λέξη «άμυνα» στον όρο «Ευρωπαϊκή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας» είναι παραπλανητικός, καθώς αναφέρεται σε μια πολιτική που ως βασικό στόχο θέτει την προβολή στρατιωτικής ισχύος στην εξωτερική περιφέρεια της ΕΕ. Η επίσημη λίστα των αποστολών που οι ευρωπαϊκές δυνάμεις μπορεί να κληθούν να πραγματοποιήσουν είναι ενδεικτική. Αρχικά, οι «Αποστολές του Πέτερσμπεργκ» περιελάμβαναν: ανθρωπιστικές αποστολές και αποστολές διάσωσης, αποστολές διατήρησης ειρήνης, και αποστολές με χρήση δυνάμεων μάχης για τη διαχείριση κρίσεων, συμπεριλαμβανομένης και της επιβολής ειρήνης. Προφανώς, αυτές οι αποστολές αντανακλούσαν την απουσία οποιασδήποτε εδαφικής απειλής προς την ΕΕ, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την κατάρρευση της ψυχροπολεμικής ορθοδοξίας περί Σοβιετικής απειλής.[xi] Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας πρόσθεσε τρεις επιπλέον αποστολές στο μενού της ΕΠΑΑ: κοινές αποστολές αφοπλισμού, αποστολές υποστήριξης προς τρίτες χώρες για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, και αποστολές μεταρρύθμισης του τομέα ασφάλειας τρίτων χωρών.[xii] Οι έξι συνολικά αποστολές στη φαρέτρα του «Ευρω–στρατού» αποτύπωσαν την τάση προώθησης ξένων επεμβάσεων εκ μέρους της ΕΕ, με τη χρήση στρατιωτικών και πολιτικών-αστυνομικών μέσων. Και φυσικά αυτή η τάση δεν χαράχθηκε μόνο στη θεωρία αλλά και στην πράξη.

Τέσσερις στρατιωτικές επιχειρήσεις διαχείρισης κρίσεων διεξήχθησαν κάτω από την ομπρέλα της ΕΠΑΑ. Η πρώτη, «Επιχείρηση Κονκόρντια» άρχισε τον Ιανουάριο του 2003 και ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου. Στόχος της ήταν η αντικατάσταση των Νατοϊκών δυνάμεων που ήταν εγκατεστημένες στην Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας από δυνάμεις της ΕΕ. Της επιχείρησης ηγήθηκε ο υποδιοικητής των δυνάμεων του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη, ενώ το επιχειρησιακό στρατηγείο είχε εγκατασταθεί στο Ανώτατο Στρατηγείο των Συμμαχικών Δυνάμεων στην Ευρώπη. Η δεύτερη επιχείρηση στα Βαλκάνια με τον κωδικό «Αλθέα» που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2004, αφορούσε και αυτή την αντικατάσταση Νατοϊκών δυνάμεων – στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη – από δυνάμεις της ΕΕ. Και αυτή η επιχείρηση υπαγόταν στη συμφωνία Berlin-plus για τη χρήση μέσων του ΝΑΤΟ. Αντίθετα, η «Επιχείρηση Άρτεμις» στη Δημοκρατία του Κονγκό υπό την ηγεσία της Γαλλίας ήταν η πρώτη, τελείως αυτόνομη επιχείρηση της ΕΠΑΑ. Η επιχείρηση, που ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2003, είχε μάλλον πολιτική παρά στρατιωτική σημασία· αν και μικρή σε μέγεθος, ήταν η πρώτη στην οποία δεν αναμείχθηκαν δυνάμεις και μέσα του ΝΑΤΟ. Τέλος, το 2006 υπήρξε άλλη μία στρατιωτική επιχείρηση στο Κονγκό για την υποστήριξη της αποστολής του ΟΗΕ κατά την περίοδο των τοπικών εκλογών.

Πολύς λόγος έχει γίνει για τις μη στρατιωτικές επιχειρήσεις της ΕΠΑΑ, οι οποίες συχνά προβάλλονται ως ενδείξεις καλών προθέσεων και μη στρατιωτικής εμπλοκής της Ευρώπης. Όμως, η διάκριση ανάμεσα σε στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα προβολής ισχύος είναι δευτερεύουσα· το κύριο στοιχείο που χαρακτηρίζει τις πρωτοβουλίες της ΕΠΑΑ είναι η προβολή ισχύος, είτε με στρατιωτικά, είτε με πολιτικά μέσα. Έτσι, οι πέντε αστυνομικές αποστολές που έχει ολοκληρώσει η ΕΕ, στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, στη FYROM (δύο), στο Κονγκό και στα Παλαιστινιακά Εδάφη υπάγονται στο ίδιο πλαίσιο πολιτικής, την προβολή ισχύος, άσχετα εάν δεν αφορούσαν τη χρήση στρατιωτικών μέσων. Εξάλλου, κάποιες από αυτές τις αποστολές ήρθαν ως συνέχεια προηγούμενων στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η αστυνομική αποστολή στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη αποφασίστηκε ως συμπληρωματική της δύναμη SFOR του ΝΑΤΟ, ενώ και η αστυνομική «Επιχείρηση Πρόξιμα» στη FYROM αποτέλεσε συνέχεια της στρατιωτικής «Επιχείρησης Κονκόρντια». Η ίδια ενότητα της προβολής ισχύος ισχύει και για τις υπόλοιπες πολιτικές επιχειρήσεις της ΕΕ, όπως οι δύο αποστολές «υποστήριξης του κράτους δικαίου» στη Γεωργία και στο Ιράκ, το 2004 και 2005 αντίστοιχα, ή η αποστολή παρατηρητών για την ειρηνευτική συμφωνία στο Άτσεχ της Ινδονησίας το 2005-2006. Η συμμετοχή στη μεταρρύθμιση του εθνικού συστήματος δικαίου και στην εκπαίδευση των οργάνων ασφαλείας δεν είναι στοιχεία ξεκομμένα από το ευρύτερο πλαίσιο της προβολής ισχύος. Η σταθεροποίηση της εξουσίας μιας κοινωνικής ομάδας αλλά και ενός εθνικού ή υπερεθνικού σχηματισμού, απαιτεί όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και πολιτικά μέσα. Και αυτός ο στόχος σταθεροποίησης της εξουσίας είναι εμφανής στη δράση της ΕΠΑΑ, πολύ περισσότερο από την οποιαδήποτε επίκληση στην ασφάλεια του ευρωπαίου πολίτη, η οποία μάλλον δεν εξαρτάται από τις εκλογές στο Κονγκό και την επίλυση της σύγκρουσης στο Άτσεχ.

Η ιδεολογική και «ηθική» δικαιολόγηση της προβολής ισχύος έχει κατά καιρούς δοθεί με τον πιο ευθύ και ξεκάθαρο τρόπο από αξιωματούχους που βρίσκονται στην καρδιά του θεσμικού μηχανισμού της ΕΠΑΑ. Σύμφωνα με έναν από αυτούς, «η Ευρώπη πρέπει να είναι σε θέση να προβάλλει και να προασπιστεί τα θεμελιώδη συμφέροντα και τις κοινές αξίες της».[xiii]Στο ίδιο πνεύμα, η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας συμπέρανε ότι «χρειαζόμαστε να αναπτύξουμε μια στρατηγική κουλτούρα που θα ενθαρρύνει την πρώιμη, γρήγορη και, όταν αυτό είναι αναγκαίο, στιβαρή επέμβαση».[xiv]Καμία έκπληξη δεν πρέπει να προκαλεί η ξεκάθαρη αυτή διατύπωση· ο Ρόμπερτ Κούπερ, βασικός συγγραφέας της Στρατηγικής τυγχάνει να είναι όχι μόνο ο Γενικός Διευθυντής Εξωτερικών και Πολιτικο-Στρατιωτικών Θεμάτων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, αλλά και ένας από τους πιο διάσημους εκφραστές της ευρωπαϊκής επεκτατικότητας, μέσω της θεωρίας του «νέου φιλελεύθερου ιμπεριαλισμού».[xv]

Η κανονιστική θέση που εκφράζεται στη Στρατηγική προϋποθέτει την ενότητατων στρατιωτικών και πολιτικών εργαλείων· και τα δύο είναι επιλεκτικά διαθέσιμα προς χρήση για την προβολή ισχύος στην περιφέρεια της ΕΕ, ή ακόμα και πέρα από αυτή. Η έμφαση στην πολιτική διάσταση της ΕΠΑΑ, κατανοητή για λόγους δημόσιας νομιμοποίησης, δεν μπορεί να κρύψει την πρωταρχική τάση προβολής ισχύος και «εξαγωγής σταθερότητας», δηλαδή εξαγωγής των συμφερόντων της ΕΕ και των ισχυρότερων πολιτικο-οικονομικά κρατών της. Η στρατιωτική και η πολιτική διάσταση της «διαχείρισης κρίσεων» είναι άρρηκτα συνδεδεμένες η μία με την άλλη. Όχι τυχαία, η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας διακήρυξε ότι «περίπου σε κάθε σημαντική επέμβαση, τη στρατιωτική αποδοτικότητα διαδέχθηκε το πολιτικό χάος. Χρειαζόμαστε μεγαλύτερη δυνατότητα συγκέντρωσης όλων των αναγκαίων πολιτικών μέσων για χρήση σε καταστάσεις κρίσης και μετά από αυτές».[xvi]

Επίλογος: Προς μια κριτική προσέγγιση της ΕΠΑΑ

Η εφαρμογή μιας κριτικής, υλιστικής προσέγγισης στο πεδίο της ΕΠΑΑ, όπως πειστικά έχει γίνει από τον Ιταλό θεωρητικό Γκουλιέλμο Καρτσέντι, παραπέμπει στη σύνδεση της οικονομικής και της πολιτικο-στρατιωτικής ενοποίησης.[xvii]Εστιάζοντας στην πολιτική οικονομία των εξοπλισμών, τόσο στην ΕΕ όσο και στις ΗΠΑ, ο Καρτσέντι δείχνει ότι η εξέλιξη της ΕΠΑΑ προς τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού είναι ένα σοβαρό ενδεχόμενο με σημαντικά ωφελήματα για κράτη όπως η Γαλλία και η Γερμανία. Κινητοποιημένη από την επεκτατική φύση της οικονομικής διεθνοποίησης, η ΕΕ φαίνεται ότι αναπτύσσει – αργά αλλά σταθερά – τις πολιτικο-στρατιωτικές της δυνατότητες σε ένα βαθμό ανάλογο με το οικονομικό της βάρος. Ταυτόχρονα όμως, μια υλιστική θεώρηση της ευρωπαϊκής «αμυντικής» ολοκλήρωσης οφείλει – σύμφωνα και με τον Καρτσέντι – να λάβει υπόψη της τη δυναμική της ανυπέρβλητης και σταθερά αυξανόμενης στρατιωτικής ισχύος των ΗΠΑ, καθώς και τις εσωτερικές αντιφάσεις και δια-κρατικές διαφορές εντός της ΕΕ.[xviii] Οι δύο αυτοί παράγοντες καθιστούν αδύνατη κάθε πρόβλεψη ως προς την μελλοντική πορεία και δυναμική της ΕΠΑΑ, χωρίς όμως να μεταβάλλουν την επεκτατική φύση της ΕΕ και της «αμυντικής» της ολοκλήρωσης.

Η παρούσα ανάλυση καταδεικνύει τα κενά στο κυρίαρχο μοντέλο ερμηνείας της ΕΠΑΑ ως μια «φυσιολογική» πρωτοβουλία για τη «φυσιολογική» κάλυψη της «φυσιολογικής» ανάγκης άμυνας και ασφάλειας της Ένωσης. Δεν υπάρχει τίποτε το «φυσιολογικό» στη συγκεκριμένη πολιτική της ΕΕ· η ανάπτυξη της ΕΠΑΑ είναι μια βαθιά πολιτική και αντιφατική εξέλιξη που δεν υπηρετεί κάποιο δήθεν αντικειμενικό συμφέρον της ΕΕ, παρά κυρίως τα πολιτικο-στρατιωτικά συμφέροντα των κυρίαρχων κοινωνικών δυνάμεων σε διεθνές επίπεδο. Και αν η επίσημη ρητορική στήριξης της ΕΠΑΑ από τους ιδεολογικούς μηχανισμούς της ΕΕ (ερευνητικά ινστιτούτα, πανεπιστήμια, κοινοτικά όργανα κλπ) είναι αναμενόμενη, προξενεί μάλλον απορία η απόκρυψη της φύσης αυτής της πολιτικής από κάποιες φωνές εξ αριστερών στην Ελλάδα, στο όνομα της αυτονόμησης της ΕΕ από τις ΗΠΑ. Προφανώς, αυτή η τάση αποτελεί την πρακτική συνέπεια της θεωρητικής αποκοπής ενός μεγάλου κομματιού της εγχώριας και παγκόσμιας αριστεράς από τα δήθεν ξεπερασμένα αναλυτικά εργαλεία της «μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας» και της θεωρίας του «ιμπεριαλισμού».

Συμπερασματικά, το σύντομο αυτό σημείωμα τονίζει την ανάγκη υπέρβασης παρωχημένων ιδεολογικών και ερμηνευτικών σχημάτων, τα οποία παραβλέπουν τη φύση της ευρωπαϊκής «αμυντικής» ολοκλήρωσης ως ένα επεκτατικό πρόγραμμα ενίσχυσης της πολιτικής και στρατιωτικής παρουσίας της ΕΕ στην περιφέρειά της. Η ανάπτυξη εξοπλιστικών δυνατοτήτων και η προβολή πολιτικο-στρατιωτικής ισχύος βρίσκονται στην καρδιά αυτού του εγχειρήματος. Δυστυχώς για τους εξ αριστερών υποστηρικτές μιας αυτόνομης Ευρώπης-αντίβαρο στα σχέδια των ΗΠΑ, η ΕΠΑΑ είναι φορέας των περιορισμών και των αντιφάσεων που η αμερικανική ηγεμονία έχουν επιβάλλει τόσο στα κράτη-μέλη όσο και στον χώρο της ΕΕ συνολικά. Η υποστήριξη της ευρωπαϊκής «αμυντικής» ολοκλήρωσης αποτελεί τον καλύτερο εγγυητή για τη συνέχιση ενός προγράμματος στρατιωτικοποίησης και επεκτατισμού που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να εξασφαλίσει ούτε τη στρατηγική αυτονομία από τις ΗΠΑ, αλλά ούτε και την υπεράσπιση της διεθνούς σταθερότητας και ειρήνης. Είναι καιρός το τέλος του Ψυχρού Πολέμου να σημάνει και το τέλος των αριστερών αυταπατών γύρω από τη φύση του ευρωπαϊκού μορφώματος και τη δυνατότητα του να εξισορροπήσει την επιθετικότητα των ΗΠΑ μέσα σε συνθήκες καπιταλιστικής διεθνοποίησης και έντασης των ενδο-ιμπεριαλιστικών αντιθέσεων. Προφανώς και μπορούν κάποιοι να ονειρεύονται τις Ενωμένες Πολιτείες της Ευρώπης που μέσω της ΕΠΑΑ θα δρουν αυτόνομα στο διεθνές περιβάλλον. Όμως, μέσα στο παρών κοινωνικο-οικονομικό σύστημα οι Ενωμένες Πολιτείες της Ευρώπης είτε θα είναι φορείς επεκτατισμού και στρατιωτικοποίησης, είτε δεν θα υπάρξουν.

Βιβλιογραφικές πηγές διαθέσιμες μόνο στην έντυπη έκδοση.

Ευρώπη, Αμερική, Αριστερά

Ευρώπη, Αμερική, Αριστερά

 

του Ηρακλή Οικονόμου

(Δημοσιεύτηκε σε Ενθέματα, Η Κυριακάτικη Αυγή, 13 Απριλίου 2008, σελ. 31)

 

Ένας από τους πλέον διαδεδομένους κοινούς τόπους μέσα στο ΣΥΝ είναι η αντίθεση στον Ατλαντισμό και η υποστήριξη μιας αυτόνομης Ευρώπης – αντίβαρο στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (ΗΠΑ). Η επίκληση της Αμερικάνικης ισχύος και της ανάγκης εξισορρόπησής της μέσω της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) είναι ένα πάγιο χαρακτηριστικό του κομματικού λόγου επί διεθνών και ευρωπαϊκών θεμάτων. Η συλλογιστική αυτή είναι κοινή στις δύο μεγαλύτερες πτέρυγες μέσα στο ΣΥΝ. Η «ανανεωτική», προτείνει τη συνέχιση της πολιτικής ολοκλήρωσης της ΕΕ μέσω της ομοσπονδιοποίησης, ως μόνο αντίδοτο στην κυριαρχία του Ατλαντισμού. Η «αριστερή», προτείνει την άσκηση πίεσης προς την ΕΕ και τη μεταρρύθμισή της, για τη διόρθωση αυτής της τάσης ενσωμάτωσης στα Ατλαντικά σχέδια. Άμεση συνέπεια αυτής της εσωκομματικής συναίνεσης είναι η υποκατάσταση της κριτικής προς την ΕΕ με την κριτική προς τις ΗΠΑ, ή προς μία ΕΕ που υποτίθεται ότι λειτουργεί ως υποχείριο των ΗΠΑ. Η ίδια συλλογιστική υπονοεί ότι, εάν ένα μαγικό χέρι έδιωχνε το φάντασμα του Ατλαντισμού που πλανιέται πάνω από την Ευρώπη, τότε η ενωμένη Ευρώπη θα είχε έναν αγαθό και προοδευτικό ρόλο στα διεθνή πράγματα. Η αντίληψη αυτή είναι λανθασμένη, και το σύντομο αυτό σημείωμα θα προσπαθήσει να καταδείξει τους λόγους για τους οποίους ο ΣΥΝ θα πρέπει να εγκαταλείψει το κυρίαρχο αυτό μοντέλο ερμηνείας της ΕΕ και των υπερ-ατλαντικών σχέσεων.

 

Καταρχήν, η έμφαση στη διάσταση του Ατλαντισμού δεν μπορεί να ερμηνεύσει περιπτώσεις όπου η αυτόνομη δράση της ΕΕ από μόνη της είναι προβληματική. Ας πάρουμε το παράδειγμα της στρατιωτικοποίησης της Ευρώπης. Από το 1999 μέχρι σήμερα, η ΕΕ έχει προωθήσει σωρεία μέτρων για τη στήριξη της ευρωπαϊκής βιομηχανίας όπλων, που κορυφώθηκαν στη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Αμυντικού Οργανισμού το 2004. Το σκεπτικό αυτών των πρωτοβουλιών είναι η ενίσχυση της ΕΕ στον ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ ως προς την παραγωγή και διάθεση στρατιωτικού εξοπλισμού. Αυτός ο φαινομενικά πολιτικο-στρατιωτικός ανταγωνισμός αντανακλά τον προϋπάρχοντα ανταγωνισμό ανάμεσα σε αντίπαλα στρατιωτικο-βιομηχανικά κεφάλαια. Τι έχει να αντιπαραθέσει η καθ’ ημάς Αριστερά σε αυτές τις εξελίξεις, πέρα από μια παρωχημένη ρητορική επίκληση της αυτονομίας της Ευρώπης, δηλαδή του στόχου στο όνομα του οποίου λαμβάνουν χώρα αυτές οι εξελίξεις;

 

Το ίδιο ισχύει για μέτρα που ανήκουν στο πεδίο της εσωτερικής ‘ασφάλειας’, δηλαδή της καταστολής του εσωτερικού εχθρού μέσα στην ΕΕ. Όταν οι Ευρωπαίοι ηγέτες αποφασίζουν να μοιραστούν με τις ΗΠΑ όλα τα στοιχεία των Ευρωπαίων αεροπορικών επιβατών, τότε η ΕΕ υποτίθεται ότι είναι έρμαιο του Ατλαντισμού. Τι συμβαίνει όμως όταν η ΕΕ από μόνη της αποφασίζει την παρακολούθηση όλων των τηλεπικοινωνιών μέσα στον ευρωπαϊκό χώρο; Πώς ερμηνεύεται η οικονομική υποστήριξη που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να παράσχει σε επιχειρήσεις για την ανάπτυξη τεχνολογίας και εφαρμογών για την ασφάλεια, μέσω του 7^ου Προγράμματος-Πλαισίου για την Έρευνα; Η Αριστερά, παγιδευμένη στη λογική της αντιπαράθεσης με μια υποτιθέμενα Ατλαντική Ευρώπη, αδυνατεί να αναλύσει αντιδραστικές πολιτικές που εφαρμόζονται όχι κατ’ εντολή των ΗΠΑ και των εδώ συμμάχων τους, αλλά από μία Ευρώπη που ανταγωνίζεται τις ΗΠΑ.

 

Αποκορύφωμα και φυσική συνέπεια αυτής της λογικής αποτελεί η υποστήριξη που ένα κομμάτι του ΣΥΝ παρέχει προς το λεγόμενο Ευρωστρατό, δηλαδή προς τη δημιουργία αυτόνομων ομάδων μάχης στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Άμυνας και Ασφάλειας (ΕΠΑΑ). Παραγνωρίζεται το γεγονός ότι πολλές από τις αποστολές που έχει αναλάβει η Ένωση αποτελούν συνέχεια προηγούμενων αποστολών του ΝΑΤΟ. Χαρακτηριστική είναι και η στενότατη συνεργασία που έχει αναπτυχθεί μεταξύ ΝΑΤΟ και ΕΕ, όπως αυτή αποτυπώθηκε στη συμφωνία Berlin-Plus για τη χρήση Νατοϊκών μέσων από ευρωπαϊκές στρατιωτικές δυνάμεις. Παραδόξως, ενώ οι υποστηρικτές ενοχλούνται από την επέμβαση των Αμερικανών στο Ιράκ, δεν φαίνεται να ενοχλούνται από την ανάμιξη των Ευρωπαίων που έχουν αναλάβει την εκπαίδευση των σωμάτων ασφαλείας του Ιράκ. Η ουσία της ΕΠΑΑ, δηλαδή η προβολή ισχύος στην εξωτερική περιφέρεια της Ένωσης και η σταθεροποίηση καθεστώτων ασφαλείας συμβατών με τα συμφέροντα της ΕΕ, μένει συχνά στο απυρόβλητο. Όμως, για την Αριστερά δεν γίνεται να υπάρχουν καλές και κακές στρατιωτικές επεμβάσεις, καλή και κακή προβολή ισχύος, καλοί και κακοί διαμελισμοί κρατών, ανάλογα με το αν αυτοί γίνονται υπό την αιγίδα του ΝΑΤΟ ή της ΕΕ.

 

Οι υποστηρικτές της ΕΠΑΑ αντιτάσσουν δύο επιχειρήματα σε αυτή την κριτική. Σύμφωνα με το πρώτο, ο Ευρωστρατός συνιστά έναν τρόπο εξισορρόπησης των ΗΠΑ στο διεθνές πεδίο. Αυτό είναι ένας πολυδιαφημισμένος μύθος, καθώς η ΕΠΑΑ δεν αναιρεί τους πολλαπλούς πολιτικο-στρατιωτικούς δεσμούς με τους οποίους συνδέονται η Ευρώπη και οι ΗΠΑ. Όλες οι αποστολές της ΕΕ λειτούργησαν και λειτουργούν συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά προς το ΝΑΤΟ. Εξάλλου, ο Ευρωστρατός αποτελείται από εθνικές στρατιωτικές μονάδες. Πιστεύει κάποιος στα σοβαρά ότι χώρες όπως η Βρετανία, η Ολλανδία, η Πολωνία, η Εσθονία, θα διαθέσουν τα στρατεύματά τους για να αντιπαρατεθούν στρατιωτικά στα σχέδια των ΗΠΑ; Δυστυχώς, η ΕΠΑΑ είναι η εγγύηση για τη συνέχιση της λειτουργίας του ΝΑΤΟ και το αντάλλαγμα που οι ΗΠΑ ήταν διατεθειμένες να διαθέσουν προς την Ευρώπη για τη συνέχιση αυτή. Τα μέτρα που έχουν ληφθεί στα πλαίσια της ΕΠΑΑ αντανακλούν είτε προϋπάρχουσες Νατοϊκές επιλογές, είτε τάσεις αυτόνομης ευρωπαϊκής στρατιωτικοποίησης που είναι εξίσου αποκρουστική και κατακριτέα με αυτή των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ.

 

Σύμφωνα με το δεύτερο επιχείρημα, η Ελλάδα μπορεί να ωφεληθεί μακροπρόθεσμα από την προοπτική κοινής άμυνας των κρατών-μελών της ΕΕ. Όμως, η ΕΠΑΑ δεν έχει καμία σχέση με αυτό που ορίζεται ως «άμυνα». Η ΕΠΑΑ είναι σαφώς προσανατολισμένη προς την προβολή ισχύος στο εξωτερικό και δεν αφορά την εδαφική άμυνα που ενδιαφέρει την Ελλάδα. Ο Ευρωστρατός υπάρχει για να επεμβαίνει στο Κονγκό και στο Κόσοβο, και όχι σε κάποιο νησί του Αιγαίου. Συνεπώς, η επίκληση των ελληνικών συμφερόντων στη συζήτηση για την ΕΠΑΑ στερείται νοήματος.

 

Η κύρια πηγή θεωρητικής αδυναμίας των επεξεργασιών του ΣΥΝ ως προς το διεθνή ρόλο της ΕΕ είναι η εγκατάλειψη των επεξεργασιών για τον ιμπεριαλισμό. Για να προληφθούν ειρωνικές αντιδράσεις, υπενθυμίζεται ότι ο όρος «ιμπεριαλισμός» έχει συγκεκριμένη επιστημονική σημασία μέσα στο σώμα της κλασικής και νεότερης Μαρξιστικής θεωρίας, από τις επεξεργασίες του Λένιν μέχρι τις πρωτοποριακές αναλύσεις του Νίκου Πουλαντζά. Η εγκατάλειψη αυτού του σώματος σκέψης είναι αδικαιολόγητη. Η ΕΕ έχει κράτη-μέλη, πολλά εκ των οποίων διαθέτουν ένα πλούσιο παρελθόν επιθετικών πολεμικών επιχειρήσεων και επεμβάσεων. Η ΕΕ δεν μένει ανεπηρέαστη από κράτη-μέλη με επεκτατικές τάσεις και δεν έρχεται σε οξεία αντίθεση με τις σχετικές εθνικές πολιτικές των κρατών-μελών της. Η ΕΕ δεν είναι ούτε κράτος, ούτε ένα αποκλειστικά υπερεθνικό μόρφωμα· ειδικά στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας, οι αποφάσεις λαμβάνονται με διακυβερνητικές – δηλαδή διακρατικές – διαδικασίες, στις οποίες πρωταγωνιστούν κράτη με μακρά παράδοση επεκτατισμού. Είναι τουλάχιστον παράδοξο να ισχυριζόμαστε ότι η Γαλλία λειτουργεί ιμπεριαλιστικά όταν π.χ. διατηρεί στρατεύματα σε πρώην αποικίες της, αλλά προοδευτικά και ειρηνευτικά όταν συμμετέχει σε ευρωπαϊκές στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Αφρική. Επιπλέον, η οικονομική ολοκλήρωση των επιμέρους εθνικών κεφαλαίων σε ευρωπαϊκό επίπεδο γεννά τάσεις επέκτασης στην παγκόσμια αγορά που συχνά απαιτούν το μακρύ πολιτικο-στρατιωτικό χέρι όχι μόνο των εθνικών κρατών αλλά και της ΕΕ συνολικά. Εάν πραγματικά εννοούμε ότι η ριζοσπαστική αριστερά αντιπαρατίθεται στις δυνάμεις του εθνικού και υπερεθνικού κεφαλαίου, τότε αυτή η αντιπαράθεση πρέπει να αγκαλιάζει όχι μόνο τις οικονομικές αλλά και τις πολιτικο-στρατιωτικές πτυχές της εξουσίας του. Και η ΕΠΑΑ είναι μία από αυτές.

 

Οι επερχόμενες ευρωεκλογές του 2009 είναι μια ευκαιρία για την περαιτέρω αποσαφήνιση και ριζοσπαστικοποίηση του λόγου του ΣΥΝ και του ΣΥΡΙΖΑ επί των ευρωπαϊκών θεμάτων. Η εγκατάλειψη του Ατλαντισμού ως κύριου στόχου της αριστερής κριτικής και η ενσωμάτωση σε αυτήν του πυρήνα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, δηλαδή της ίδιας της ΕΕ, συνιστούν προϋποθέσεις αυτής της ριζοσπαστικοποίησης. Με άλλα λόγια, δεν μπορούμε να θέλουμε και την πίτα της ευρωπαϊκής «άμυνας» και «ασφάλειας» ολόκληρη, και τον σκύλο του σοσιαλισμού με δημοκρατία και ελευθερία χορτάτο.